Tarifinde bile tam olarak muahede sağlanamayan çocukların suça karışmaları her geçen gün artıyor.
Faillerinin “çocuk yaşta” olduğu hırsızlık, gasp, yaralama ve cinayet olayları sık sık basına yansıyor.
Tarih boyunca çocukların işlediği hatalar ve bunların cezalandırılması problemi ise büyüklerin muhatap olduğu kurallara tâbiydi. Çocuklar, “minyatür yetişkin”di. Bu nedenle “çocuk suçlu” kavramı da lakin yüz yıl civarında bir geçmişe dayanıyor. İslam tarihi ise çocuk suçluluğunda çocuğu ıslah edip, topluma yine kazandırmayı öngörmekteydi.
TEVRAT’TAN YAYILAN KOZMİK KURAL: GÖZE GÖZ, DİŞE DİŞ
M.Ö. 1700’lerde karar süren Babil hükümdarlarından Hammurabi’nin kanunlarında, çocuklara dair rastgele bir istisna yer almazken, kimi durumlarda ise çocukla bir arada aileyi cezalandırma da kelam konusuydu. Antik Yahudiliğin kutsal kitaplarından Talmud’da belirli bilinmeyen bir “sorumluluk yaşı” kavramı yer almakla birlikte, uygulamada durum tekrar öbür antik çağ toplumlarından pek farklı değildi.
Suç ve cezayla ilgili olarak eski toplumların neredeyse tamamına hâkim olan, “göze göz, dişe diş” kuralı ise Yahudilerin kutsal kitabı Tevrat kökenli bir yaklaşımdı. Bununla ilgili en meşhur kararlardan biri, “Eğer diğer ziyan da olursa, cana karşılık can, göze karşılık göz, dişe karşılık diş, ele karşılık el, ayağa karşılık ayak, yanığa karşılık yanık, yaraya karşılık yara, bereye karşılık bere ödeyeceksin.” formundaydı. Çocuklar da dahil, bunun bir istisnası yoktu.
ATİNA VE ROMA’DA DA AİLELERDEN HESAP SORULUYORDU
Yunan ve Roma toplumlarında da büyük muamelesi gören çocuklar, buna uygun da yargılama ve infaz süreçlerinden geçerlerdi. Çocukların cezalarında nadiren indirim görülürdü. Gerek Atina’da, gerekse Roma’da, çocukları kabahatlerinden ötürü cezalandırma yetkisi öncelikle ailenin reisi babadaydı. Baba, hane halkı üzerinde mutlak bir otoriteye sahipti. Bu durum babaya, çocuklarının toplumsal kurallar ve maddelere karşı gelmemelerini sağlama sorumluluğunu yüklemekteydi. Bu sorumluluk beraberinde, cürüm işlendiğinde babanın da en az çocuk kadar cezalandırılmasını gündeme getirmekteydi. Aile ayrıyeten toplumsal tecride de maruz kalabiliyordu.
KIRBAÇLANAN, HAPSEDİLEN, İDAM EDİLEN ÇOCUKLAR
Çocuk hatalılar konusunda Orta Çağ Avrupası da Yunan fikri, Roma hukuku ve Hıristiyanlık kıymetleri üçlemesinde, aslında eski toplumlardan çok da farklı değildi. Kimi düşünürler “çocukluk” kavramı üzerine baş yorsalar da çocuklar hâlâ yetişkinlerle tıpkı sert cezalara tâbi tutuluyordu.
Cezaî sorumluluk yaşı çok düşüktü, ekseriyetle yedi yaş civarındaydı. Kilise; ahlaki ve dini eğitime vurgu yapsa da içinde türlü azaplar ile insan yakmanın da yer aldığı engizisyon üzere acımasız, sert, kaba bir yargılama ve infaz sisteminin mucidi olarak, çocuklara da merhametli davranmıyordu.
Bu zamanlarda, yedi, sekiz yaşındayken hapishaneye giren ve aylarca içeride kalan çocuklar hadiseyi adiyedendi. Üstelik bu cezalara çarptırılan çocukların cürümleri ailelerinin fakirliğinden ötürü ekmek ve pasta çalmak başta olmak üzere atkı, biraz hayvan yemi, gümüş kaşık, yarım altın vb. üzere küçük hırsızlıklardı. Devirde, mahpus cezasının yanında kırbaçlama da yaygın bir cezalandırma formülüydü.
Asırlar boyunca idam edilen çocuklar da görülmüştü. O denli ki, 1814 yılı üzere nispeten yakın bir tarihte bile, yalnızca İngiltere’de 14 yaşın altındaki beş çocuk idam edilmişti. Bunlardan John Adams’ın uzunluğu darağacına yetişmediği için idam birkaç denemeden sonra tamamlanabilmişti.
ÇOCUK HATALILAR AVRUPA’DAN AVUSTRALYA’YA SÜRÜLÜRDÜ
Cezalar her vakit sertti ve hatalıyı ıslah etmeyi yahut geleceğini teminat altına almayı amaçlamıyordu. Çocuklar, yetişkinlerle birebir cezaevlerine gönderiliyor, böylelikle çocukların mağduriyeti daha da artıyordu. Yeniden o periyot birçok Avrupa ülkesinin yaptığı uygulama uyarınca çocuk hatalılar da Avustralya kıtasına sürülüyordu.
VAHŞİ BATI’DA YABANÎ KANUNLAR
Amerika’ya göç eden Avrupalıların, bu yeni topraklarda istisnai lakin olağanüstü yabanî kimi kararlar de görülmüştü. Göçmenlerin yaşadığı bir bölgede, “anne babaya, ailesine karşı gelen çocukları öldürme yetkisi veren” akıl almaz bir kanun da kısa bir mühlet yürürlükte kalmıştı.
Dünya, 19’uncu yüz yıla yaklaştığında ise ülkelerde yaygın yaklaşıma nazaran, artık 7 ile 14 yaş ortasındaki çocuklar, “suç sürece niyetinde oldukları, aksiyonlarının sonuçlarını anladıkları ve doğruyu yanlıştan ayırt edebildikleri” ispatlanmadıkça cezai yaptırımlara tâbi tutulmuyordu. On dört yaşın üzerindeki çocuklar ise yetişkinlerle çabucak hemen birebir muameleyi görüyordu.
Yirminci yüz yılın başlarından itibaren de birçok devlet, “çocuk suçlu” sıkıntısına, bu hatalı kümesinin “öncelikle çocuk” olduğunu kabul etme ve buna bağlı olarak cezalandırma yaş aralıklarını değiştirme üzerinden yaklaşmışlardı.
İSLAM HUKUKU ISLAHI TEMEL ALMIŞTI
İslam toplumlarında ise “çocuk suçlu” kavramı, tarih boyunca “ıslah etme” anlayışıyla birlikte ele alınmıştı. Bu yaklaşımın temelinde, kişinin akıl ve ergenlik (büluğ) çağına ulaşmasıyla tam cezai ehliyete sahip olacağı, bunun dışında ise bu durumdaki çocukları tekrar topluma kazandırmanın gerekliliği yer almaktaydı.
Kur’an-ı Kerim’de direkt çocukların işlediği hatalarla ilgili spesifik bir ceza kararı yer almamakla birlikte, genel adalet, merhamet ve masumiyet prensipleri, İslam hukukçuları tarafından çocuklara yönelik özel yaklaşımlara dair ilham vermişti. Peygamber Efendimiz’in (sav), “Üç bireyden kalem kaldırılmıştır. Uyanıncaya kadar uyuyandan, akli istikrarı yerine gelinceye kadar akıl hastasından ve ergenlik çağına gelinceye kadar çocuktan.” şeklindeki hadis-i şerifi de İslam hukukçularına temel yaklaşım imkânı vermişti. Hanefî fıkhında erkekler için 12, kızlar için 9 yaştan sonra ergenlik emareleri görülmezse, ergenlik yaşı en son erkekler için 18, kızlar için 17 olarak kabul edilmişti. Hasebiyle bu iki koşulu taşımayan çocukların işlediği kabahatler için tam cezai ehliyet kelam konusu değildi.
İslam tarihinde; ergenlik çağına girmemiş çocukların işlediği hırsızlık, zina, cinayet üzere hatalardan ötürü onlara had ve kısas cezası uygulanmamıştı. Fakat, bu durum çocukların büsbütün cezasız kalacağı manasına da gelmiyordu. Bu durumdaki çocuklar için “ta’zir” denilen cezalandırma devreye sokuluyordu. Bu ceza, bayanın ya da yetkili mercinin takdirine nazaran; ihtar, azar, ıslah emelli mahpus ve velisinden maddi tazminat halinde olabilmekteydi.
KAYNAKÇA
– Çocuk Adaleti Tarihi, San Francisco Ceza Adaleti Merkezi
– Ali Bardakoğlu, TDV İslam Ansiklopedisi Bulûğ ve Ceza Maddeleri
News
