Ümit Yenişehirli yazdı: Antik dünyanın kirli mirası

Batı dünyasının; coğrafik keşiflerden bu yana, neredeyse beş yüz yıldır dünyaya kan ve gözyaşı getirmesinde bilhassa antik çağ filozoflarının büyük hissesi vardı. Milattan evvel 3300’lerden başlayarak gelen toplumsal yapıda; tevhit inancından uzak, sınıfsal sömürüye dayalı pagan inançların da tesiriyle fikirler üreten düşünürler, devletleri yönetenleri de etkilemişlerdi.

Bugün de Batı dünyasını motive eden inançsal ve fikirsel sermayenin temelinde neler vardı? Acımasızlığa, hakkı olmayana el koymaya, yalnızca gücü tanımaya, sömürüye, ahlaksız toplum normlarına ayarlı fikirler kimlerden, nasıl çıkmıştı?

“DEMOKRASİNİN BEŞİĞİ YUNAN” YALANI

Antik Yunan’daki devletlerde, çok ağır kurallarla işleyen bir sınıfsal yapı vardı. Gücü eline geçiren, öteki daha az güçlülerle birlikte toplumun geri kalan en güçsüz kısmını zalimce eziyordu

Günümüzde, “demokrasinin beşiği antik Yunan” telaffuzlarının bilakis, bölgede demokrasi pek de sevilen bir şey değildi. Toplanan Meclisler, kendilerine “seçkin” diyen bir avuç zorbanın işlerini görmekteydi. Bu yaklaşımın gerisindeki fikirleri üretenler ise periyodun filozoflarıydı. Mesela Pisagor, “Demokrasi anarşi demektir. Halkı seçkinler yönetmeli.” demekteydi.

Sokrates’e nazaran ise el emeğiyle çalışanlar bilgi edinmeye vakit ayıramazdı, bu nedenle de tek işi bilgi edinmek olan soylu çocuklar bilge olabilir ve ülkeyi yönetebilirdi. Aristo da “köle ruhlu kalabalıklar” olarak tanımladığı halk için en âlâ yönetim biçiminin sert sistemlere sahip bir krallık olduğunu sav ediyordu.

DOMUZ KURBAN EDEREK ÇALIŞMALARINA BAŞLAYAN MECLİS

Yunan dünyasında; “köle, bayan, bölgeye dışarıdan gelen ve fakir” değilseniz pek eşitlikçi bir ortamdasınız demekti. Bu bireylerden oluşan Halk Meclisi ve Beşyüzler Meclisi kanunlar çıkartırdı. Oturum şafak söktükten sonra açılır, evvel herkes susar, sonra bir pagan rahip havaya bakar, şayet yağmur yağacak üzereyse yahut yağarsa uğursuzluk sayılarak çalışma ertelenirdi. Her şey olağansa bir domuz kurban edilerek Meclis çalışmaya başlardı.

HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ DEĞİL, ÜSTÜNLERİN HUKUKU

Antik çağlarda, bilhassa de Yunan ve Roma’daki hukuk nizamı, yalnızca varlıklıları gözetmekteydi. Mahkemeye çıkan zenginler, birden fazla vakit şahit göstermek zorunda bile değildi, beyanları temeldi. Zati türel kişiliği olmadığı için aslında “yok hükmünde” olan kölelerin her şeye karşın sözüne gerek duyulduğunda ise onların şahitliği lakin azap altında alınırsa hakikat kabul ediliyordu. Davaların birçoklarına Olimpos dağında oturduklarına inanılan, ortalarında Zeus, Afrodit, Apollon gibilerinin de bulunduğu 12 ilah ismine iş gören pagan rahipler bakardı.

HER ŞEYİN ÖLÇÜSÜ İNSANDIR, HAZ EN TEMEL DUYGUDUR

Yaklaşık 3500 yıla damgasını vuran, sonrasında ise asırlar boyunca yeniden tesirini Avrupa’da hâkim kılan Yunan niyetine nazaran, kainatta aslolan insandı. İlahlar bile fakat insanın beklentileri doğrultusunda değere haizdi. Pisagor, “Her şeyin ölçüsü insandır.” demekteydi. Uydurulan ilahlar ismine uydurulan kutsal metinlerde, insanın bilhassa bu dünyadaki rahatı öncelenecek biçimde anlatılar yer alırdı.

YUNAN OLMAYAN HERKES “BARBAR”DI

Antik Yunan’ın putperest dininin yazılı metinleri, filozofların kanıları ve sıradan Atinalı’nın kabulüne nazaran, uygar olan yalnızca Yunanlılardı. Bu anlayış uyarınca, antik Yunan’ın hudutları dışında kalan her ancak herkes “barbar”dı. Bundan ötürü da onlara karşı yapılacak hareketlerde ahlaki bir sorumluluk duymaya gerek yoktu. Ülkeleri istila edilebilir, para ve mallarına el konulabilir, beşerler köle yapılabilirdi. Günümüz tiyatrosuna da tesirinden kelam edilen oyun müellifi Aristophanes’e nazaran de “barbarlar / köleler, son derece ismi, haddini bilmez ve yapısal olarak berbattılar.”

EKONOMİ KÖLE SİSTEMİNE DAYALIYDI

Filozofların birçok tek amacı bu dünyadaki mutluluktu. Demokritos’a nazaran memnunluk atomlarla ilgili bir durumdu ve insan, bu atomların istenilen formda çalışması için gerekli koşulları ne yapıp edip sağlamalıydı. Aristipos ise “Hayatın tek hedefi vardı, o da zevk almaktır” diyordu.

Sürekli yüceltilen haz duygusu ve buna bağlı olarak olması gereken konfor kuralları, ister istemez günlük hayatın devamını sağlayacak birilerini, yani köleleri çok değerli bir iktisat ve üretim enstrümanı haline getiriyordu.

Özellikle doğu bölgelerine yapılan askeri atakların temelinde bölge halklarını köleleştirme vardı. Antik Yunan bu hususta o kadar katıydı ki, olağan, hür bir Yunanlı bile geçim darlığı çeker, borçlarını ödeyemezse borçlarına karşılık anında köle yapılabilirdi.

Bu ortada, bir devir Persler karşısında yenilen Atinalılar, Perslerin köleleştirmeye sıcak bakmamalarından ötürü rahat etmişler lakin bir müddet sonra Persleri yendiklerinde ise ele geçirdiklerinin tamamını köle yapmışlardı.

KÖLELİK İÇİN PROFESYONEL İNSAN HIRSIZLARI VARDI

Site devletlerinde kölelik öylesine büyük bir ekonomik sistem kesimiydi ki, “bu iş” için profesyonel hırsızlık çeteleri bile kurulmuştu. Bunlar, oluşturdukları takımlarla, doğuda, merkezi hükümetin müdafaa imkânlarının gevşek olduğu bölgelerdeki, kendi halinde köylüleri zorbalıkla yerlerinden eder, Atina’ya getirip yüksek fiyatlarla satarlardı. Terk edilen sahipsiz bebekler de doğal köle adayıydı. Bu çocuklar için işe yarayacak yaşa gelinceye kadar yetiştirilmek üzere “köle çiftlikleri” vardı.

ANAERKİLLİĞİN KÖKENİ “ÖZGÜR KADIN”A DAYANMAKTAYDI

M.Ö. 3 bininci asırlarda, Yunanistan’ı çevreleyen İskitya, Galaktophag üzere topluluklarda; bayan, toprak ve mülkiyet ortaktı. Bu bölgelerde bayan, istediği erkekle birleşme özgürlüğüne sahipti. Bu ise doğal olarak nesep sıkıntısına yol açıyordu. Bebekler, rast gele tekniklerle bir ailenin yanında büyürdü.

EFLATUN: ÇOCUK YAPMAKSIZIN BİRLİKTELİK YAŞANMALI

Sparta’da ise meskenlerde ortaklaşa karı-koca ilgisi vardı. Erkek kardeşlerin konutunda tek bir bayan yaşamaktaydı.

Kadına böylesi bir hareket alanı tanıyan bu sistem, anaerkil toplum nizamının oluşmasında da belirleyici olmuştu. Filozof Eflatun da “Kadın vatan sevgisini pürüzler. Bu nedenle memur ve askerler evlenmemeli. Bayan ise mülkiyet üzere ortak olmalıdır.” diyordu. “Anneler çocuklarını tanımamalı, çocuk yapmaksızın birleşme özgürlüğü tanınmalı” diyen de tekrar Eflatun’du.

YUNAN EĞİTİMİ “ÇALMA” ÜZERİNEYDİ

Pagan inançlarıyla heykelciliği ilerleten, rablerini da heykeller aracılığıyla “kusursuz” erkek bedenleri formunda biçimlendiren Atinalılar için beden geliştirme çok değerliydi. Birçok okul, beden geliştirmeyi çok değerli bir eğitim kolu olarak görmekteydi. Bu okullarda matematik, ideoloji dersleri verilse de düzgün not almada atletik bir beden belirleyiciydi. Gençler, birebir vakitte yiğit da olmak için çiftliklere girip hayvan çalma imtihanlarına tabi tutulurlardı. Bazen de köle çalma imtihanları yapılırdı. Hırsızlık yaparken yakalanmak büyük ayıptı.

ÇIPLAK EĞİTİM ALAN ÖĞRENCİLER

Yunan toplumunda olduğu üzere, eğitim sisteminde de çıplaklık sorun olarak görülmüyordu. Öğrenciler okuldaki kimi anlarda büsbütün çıplaktı. Çoğunlukla da içlerini gösteren ince tek modül tunikler giyerlerdi.

Hocaların genç çocuklarla “fazlasıyla yakın” olmaları da bir adetti. Tıpkı cinsle bağ ayıplanmaz, bilakis gençlerin olgunlaşması için büyüklerden bilgileri öğrenirken, eğitimin bir kesiminin da bu tıp ilgiler olduğu savunulurdu.

İYİLİK YETERLİ DEĞİL, TEMEL OLAN BAŞARIYI YAKALAMAK

Yunan toplumunda, dünyanın her yerinde anlaşıldığı manada “iyi bir insan” olmak takdir edilen bir meziyet değildi. Uygunluk, tek başına işine yaramazdı, aslolan her bağ ve işte muvaffakiyet göstermekti. Bu muvaffakiyete giden yolda da her şey mübahtı.

İnsanı, yani kendilerini merkeze koydukları için de muvaffakiyete giden yolda yarışmak ve kazanmak temeldi. Çok fazla alanda her şey bir yarış ve rekabet ortamında ilerlerdi. Bu rekabet ve yakın etraf asabiyeti o denli ileri seviyedeydi ki kentler kentlerle, köyler köylerle, semtler semtlerle rekabetin de ötesinde düşmanca tutumlarla birbirini geçmenin hengamesini verirdi.

KAYNAKÇA

- Nahit Alım, “Antik Yunan Dünyası”, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2004