Jenerasyonu tükenmiş hayvan çeşitlerinin ‘geri getirilmesi’ ne kadar mantıklı

ABD’nin Teksas merkezli genetik mühendislik şirketi Colossal Biosciences, nisan ayında 12 bin 500 yıl evvel jenerasyonu tükenen “Ulukurt”u (Aenocyon dirus) tekrar hayata döndürdüğünü açıkladı. Şirket, birkaç ay sonra da Yeni Zelanda’da yaklaşık 500 yıl evvel jenerasyonu tükenen ve uçamayan 9 kuş tipinden oluşan moa kuşlarının geri getirilmesi üzerinde çalıştığını bildirdi.

"NESLİ TÜKENMİŞ ÇEŞİTLERİ GERİ GETİRMEK ETİK DEĞİL"

Bazı bilim insanları, kuşağı tükenmiş tiplerin yine hayata döndürülmesini ekolojik istikrar ve kültürel miras için olumlu bulurken, kimileri bunun ekosistemler üzerinde risk yaratabileceğini ve etik açıdan sıkıntılı olduğunu savunuyor.

KuzeyDoğa Derneği kurucusu ve biyolog Prof. Dr. Çağan Şekercioğlu, geri getirme sürecinde genetik mühendisliğinin nasıl kullanıldığını açıkladı. Çeşitlerin DNA’larının toplandığını, eksik kısımların en yakın akraba cins genomuyla tamamlandığını ve gen düzenleme teknikleriyle embriyoların geliştirildiğini söyledi.

HİBRİT ÇEŞİTLER VE EKOSİSTEM RİSKLERİ

Şekercioğlu, Nisan 2025’te Time mecmuasında yer alan “Remus” isimli hayvanın, Colossal Biosciences tarafından gri kurttan türetilmiş, görünüşü ulukurda benzeyen bir köpek olduğunu belirtti. Bu canlıların gerçek manada ulukurt olmadığını, DNA eksikliği nedeniyle hibrit cins olduklarını vurguladı.

Geri getirilen tiplerin ekosisteme dahil edilmesinin şiddetli bir süreç olduğunu tabir eden Şekercioğlu, cinslerin genetik çeşitliliğe sahip olması, doğal davranışlarını sergileyebilecek formda yetiştirilmesi ve uygun habitat hazırlanmasının kritik kıymete sahip olduğunu söyledi.

"EKOSİSTEME KATKI SUNABİLİRLER"

Şekercioğlu, geri getirilen cinslerin ekosistemde kendi rollerini yine üstlenip tohum yayılımı, yırtıcı baskısı yahut habitat düzenlemesi üzere fonksiyonları yerine getirerek ekosistemin istikrarına katkıda bulunabileceğini, lakin büsbütün ahenk sağlayamayabileceklerini ve yeni rekabetler yahut hastalıklara karşı hassas olabileceklerini belirtti.

Colossal Biosciences’ın geri getirme projelerindeki muvaffakiyet kriterinin sırf bir hayvan üretmek değil, bu hayvanların doğal ekosistemlere entegre olması olduğunu vurgulayan Şekercioğlu, cinslerin ekolojik rollerinin olumlu sonuç vermesi halinde daha geniş alanlara bırakılacağını söyledi.

ELEŞTİRİLER: KAYNAKLAR, TEHLİKE ALTINDAKİ CİNSLERDEN KAYABİLİR

Bazı bilim insanları, bu projelerin insanın tabiata müdahalesini normalleştirdiğini ve milyarlarca dolar harcanan bu çalışmaların, hâlâ var olan ancak yok olma tehlikesi altındaki cinslerin korunmasına harcanmasının daha mantıklı olacağını savunuyor.

Şekercioğlu, jenerasyonu tükenmiş cinslere odaklanmanın kaynakları ve dikkati hâlâ tehlike altındaki çeşitlerden kaydırabileceğine dikkat çekti. Genetik çeşitliliğin artırılması, biyobankalar ve denetimli üreme programları, istilacı çeşitlerin denetimi, av baskısının azaltılması ve insan-yaban hayatı çatışmalarının idaresi üzere tedbirlerin kıymetine vurgu yaptı.