Batuhan Mumcu yazdı: Gerçeklik algısını temelden sarsan teknoloji
Teknoloji süratle ilerliyor ve insanoğlu nimetlerinden yararlanmak için adeta peşinden koşuyor.
Bu ilerleme ile sağlanan yararın yanında olumsuz çıktılar da hayatımızı etkiliyor.
Yapay zeka takviyeli deepfake teknolojisi de bu aksiliklerin başında geliyor.
Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı Batuhan Mumcu, algı idaresinden dezenformasyona, prestij zedelenmesinden güvenlik açıklarına kadar pek çok tehlikeyi beraberinde getiren bu yeni teknolojiyi tüm detaylarıyla kaleme aldı.
İşte Mumcu'nun "Gerçeklik algısını temelden sarsan teknoloji: Deepfake" makalesi;
GERÇEKLİK ALGISINI TEMELDEN SARSAN TEKNOLOJİ
"Ukrayna'da, 2022 yılında devlet televizyonu ‘hack’lendi ve Devlet Başkanı Vladimir Zelensky'nin ordusuna silah bırakma davetinde bulunduğu bir görüntü yayınlandı.
Görüntüler toplumsal medyada süratle sirkülasyona girdi. Olayın akabinde derhal resmi makamlarca görüntünün uydurma olduğu açıklansa da manzaralar ülkede kısa vadeli bir panik havası yaşanmasına neden oldu.
2023 yılının son aylarında, Papa Francis’in “beyaz puf mont” giymiş manzarası toplumsal medyada milyonlarca kişi tarafından paylaşıldı. Manzara epey ikna ediciydi. Ne var ki gerçek değildi. Bir yapay zekâ algoritması tarafından oluşturulmuştu.
Bu örnekler, irtibat çağında karşı karşıya olduğumuz en yeni ve tahminen de en tehlikeli tehdidi epeyce net bir biçimde gözler önüne seriyor: Gerçekliğin kendisini taklit eden, hatta yerinden eden bir teknoloji: Deepfake.
BU NİTEKİM OLDU MU?
Türkçeye farklı biçimlerde çevrilmeye çalışılsa da, şimdi üzerinde uzlaşılmış yerli bir karşılığı bulunmadığından özgün haliyle “deepfake”, İngilizce deep learning (derin öğrenme) ve fake (sahte) sözcüklerinin birleşiminden oluşur. Yapay zekâ ile eğitilmiş derin öğrenme algoritmaları kullanarak bir kişinin imajını, sesini ve mimiklerini taklit edebilen dijital içeriklere verilen isimdir. Terim, birinci kere 2017 yılında Amerika merkezli bir toplumsal medya platformu olan Reddit platformundaki kullanıcılar tarafından yayılan geçersiz görüntülerle popülerleşmiştir.
Bu teknolojiyle üretilmiş içerikler, ferdî mahremiyeti ihlal etmekle kalmaz; siyasal, ekonomik ve toplumsal güvenliğe de direkt ziyan verebilir. Bir liderin hiç söylemediği sözleri söylediği izlenimini vermek, bir gazetecinin geçersiz bir itirafta bulunduğu görüntüyü dolanıma sokmak yahut bir şirket CEO’sunun yatırımcıları yanıltacak açıklamalar yapmış üzere gösterilmesi; bu teknolojiyle artık mümkündür.
Deepfake teknolojisiyle oluşturulmuş bir içerikle, bir devlet yetkilisi öbür bir ülkeye savaş ilan ediyormuş üzere gösterilebilir. Bir askerî yetkili, kamuoyuna moral bozucu açıklamalarda bulunuyormuş üzere sunulabilir. Yani artık bir görüntü gördüğümüzde, “Bu sahiden oldu mu?” sorusu kaçınılmaz hale gelmiştir.
TEHLİKELİ SONUÇLARI VAR
Gelişmekte olan teknolojilerle ilgili çalışmalar yürüten inovasyon araştırmacısı Mika Westerlund, The Emergence of Deepfake Technology: A Review başlıklı makalesinde, paylaşılma hedefleri bakımından deepfake kullananları dört başlık altında toplamıştır. Bunlar; deepfake teknolojisini eğlenme, mizah yahut hobi vs. emelli kullanan kimseler, siyasi aktörler, manipülasyon tekniğini kullanan arka niyetli şahıslar ve medya kesiminde faaliyet gösteren yasal aktörler.
İlk örnekleri 2017’de görülse de deepfake teknolojisinin bugün geldiği nokta, bireylerin yanı sıra devletlerin de güvenliğini tehdit edebilecek seviyededir. Gerçekten, 2022 yılında Hindistan’da yayılan bir deepfake görüntü, dinî tansiyonları körüklemiş ve haftalar süren protestolara neden olmuştu.
SİYASAL İRTİBATTA BERBATA KULLANILABİLİR
İletişim, temelde itimada dayanır. Haberin, görselin, görüntünün ya da beyanın “gerçek” olduğu varsayımı, tüm medyanın ve kamuoyunun işleyişini mümkün kılar. Lakin deepfake teknolojisi bu varsayımı temelden sarsıyor. Jean Baudrillard’ın “simülasyon” kuramı, bu gelişmeleri öngörmüşçesine mana kazanıyor: Gerçeğin yerini alan imgeler, sonunda “hiper-gerçek” bir cihan yaratıyor. Yani artık bir imaj gerçeğin değil, gerçeğin bir kopyasının kopyası olabilir.
Deepfake teknolojisinin siyasal bağlantıda berbata kullanılabileceğine dair telaşlar de büyüyor. 2024 ABD seçimleri öncesinde, dönemin ABD Başkanı Joe Biden'ın yapay zekâyla oluşturulmuş geçersiz ses kaydı birçok seçmeni manipüle etmeyi başardı. Emsal bir risk, Türkiye üzere kırılgan bir coğrafyada konumlanan bölgesel aktörlerde daha da yüksek.
PARODİ VE MANİPÜLASYON HUDUDUNUN SİLİKLEŞMESİ RİSKİ
Türkiye, jeopolitik pozisyonu ve bölgesel tesiri nedeniyle dijital manipülasyonların gayesi hâline gelen ülkelerden biridir. Deepfake ülkemizde şimdi direkt bir kriz yaratmamış olsa da kullanılan teknoloji giderek daha gerçekçi hâle gelmekte ve bu durum, toplumsal algının manipülasyona açık hale gelmesine yer hazırlamaktadır.
Türkiye’de deepfake teknolojisinin yaygınlaşma biçimi, bugüne dek daha çok cümbüş ve parodi emelli içeriklerle sonlu görünmektedir. Bu içerikler birinci bakışta zararsız ve mizahi görünse de TikTok, Instagram ve YouTube Shorts üzere kısa görüntü platformlarında; Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan başta olmak üzere birçok siyasetçi, sanatçı ve televizyon yüzü, yapay zekâ tarafından oluşturulmuş ses yahut yüz kopyalarıyla çeşitli içeriklere bahis edilmektedir.
Sadece önderlerin değil, kimi kamu vazifelilerinin ya da devlet kurumlarının sözcülerinin de seslendirme yahut görüntü montaj teknikleriyle “sözde beyanlarda” bulunuyormuş üzere gösterildiği örnekler vakit zaman toplumsal medya sirkülasyonuna girmektedir.
Bu üslup içeriklerin en büyük riski, parodi ile manipülasyon ortasındaki hududun silikleşmesidir. Bugün gülünüp geçilen bir görüntü, yarın önemli bir bilgi kirliliği aracına dönüşebilir. Bilhassa seçim periyotları, kriz anları ya da diplomatik hassasiyet içeren gündemlerde, bu içeriklerin tesiri varsayım edilenden çok daha yıkıcı olabilir.
HUKUKİ VE ETİK SINIRLAR
Türkiye’de şimdi büyük bir “deepfake vakası” yaşanmamış olması, tehdidin olmadığı manasına gelmemelidir. Tersine, bu görece sessizlik; bahsin gerektiği ciddiyetle ve vaktinde ele alınmasını, yasal ve kurumsal hazırlıkların şimdiden yapılmasını mecburî kılmaktadır.
Cumhurbaşkanlığı Bağlantı Başkanlığı’nın kurduğu Dezenformasyonla Gayret Merkezi, bu tip içerikleri anlık olarak tahlil etmekte ve kamuoyunu gerçek bilgilendirmektedir. Lakin doğrulama sistemleri teknolojinin gelişme suratı karşısında birden fazla vakit yetersiz kalıyor. Washington Post’un 2023’te yaptığı bir araştırmada uydurma görüntülerin gerçeklerinden yüzde 30 daha süratli yayıldığı belirtilirken, bu da klasik medya okuryazarlığının artık yetersiz kaldığını gösteriyor.
ABD, Çin ve AB ülkeleri, deepfake içeriğin etik hudutlarını belirlemeye çalışmış, bu bahiste 2020 sonrası süratle yasal altyapılarını güçlendirmiştir. Deepfake teknolojisinin kullanımını düzenleyen hukuk sistemlerinin kimileri, bu teknolojinin hukuka ters kullanımından doğan sonuçları özel hukukla, kimileri ceza hukukuyla, kimileri ise hem özel hukukla hem de ceza hukukuyla çözmeye çalışmıştır.
Deepfake teknolojisinin kullanımına ait birinci yasal düzenlemeler haliyle kelam konusu teknolojinin doğduğu yer olan Amerika’da 2019 yılında yapılmıştır. ABD’deki düzenlemelerin yapıldığı çabucak hemen tıpkı tarihlerde Çin’de de yasal düzenleme çalışmaları başlamıştır. Avrupa Birliği'nde 2024’te yürürlüğe giren AI Act (Yapay Zekâ Yasası), deepfake içeriklerin açık formda etiketlenmesini zarurî kılmıştır.
Ancak problem yalnızca türel değil, birebir vakitte etik. Teknolojinin sunduğu bu gücün sonları nerede başlar, nerede biter? Bu soruyu yalnızca teknik değil, ahlaki bir sorumlulukla da cevaplamalıyız.
TÜRKİYE’DE HUKUKSAL DÜZENLEME VAR MI?
Şu an prestijiyle Türkiye'de, direkt deepfake içeriklerle uğraş etmeye yönelik şimdi kapsamlı bir yasal düzenleme bulunmuyor. Mevcut kimi yasalar, bu içeriklerin oluşturulması yahut paylaşılması halinde dolaylı olarak devreye girebilir.
Türk Ceza Kanunu kapsamında; şahsî bilgilerin müsaadesiz paylaşılması (Madde 136), özel hayatın kapalılığını ihlal (Madde 134), hakaret (Madde 125) ve iftira (Madde 267) üzere kabahatler nedeniyle yargılama yapılabilir. Ayrıyeten, ilgili fiillerin sorun yarattığı alanlara ait farklı türel düzenlemeler kapsamında da çeşitli yargılamalar kelam konusu olabilir.
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) bireylerin imaj ve seslerinin istekleri dışında kullanılmasını şahsî bilgi ihlali saymakta, lakin yapay üretim bilgilerin kapsamı hala tartışmalıdır.
Ayrıca 2022 yılında Türk Ceza Kanunu’na eklenen 217/A unsuru, yani kamuoyunda bilinen ismiyle Dezenformasyon Yasası, “kamu barışını bozmaya elverişli formda, halk ortasında kaygı, endişe yahut panik yaratmak saikiyle gerçeğe ters bir bilgiyi, alenen yaymayı” kabahat saymaktadır. Bu kapsamda üretilen ve gerçek dışı içeriklerle kamuoyunu yanıltmayı amaçlayan deepfake görüntüler, şayet kamu sistemini tehdit eder nitelikteyse, bu karar çerçevesinde cezai yaptırımla karşılaşabilir. Lakin yasanın uygulanmasında içerik niyeti, yayılma biçimi ve tesiri üzere ögelerin dikkatle değerlendirilmesi gerekmektedir.
Türk Medeni Kanunu (TMK), kişilik haklarının korunması kapsamında deepfake içeriklere karşı mağdurlara kimi hukuksal imkanlar tanımaktadır. Bilhassa TMK m. 24 ve 25 kararları uyarınca, bir kişinin sesi yahut manzarası isteği dışında ve menfaatine ters biçimde bir deepfake içerikte kullanıldığında bu durum kişilik hakkı ihlali sayılır.
5651 Sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi Hakkında Kanun, içerik sağlayıcıların sorumluluğunu düzenler. Lakin mevcut haliyle, deepfake görüntülerin tespiti ve kaldırılması sürecinde bu yasa teknik açıdan yetersiz kalmaktadır.
Sonuç olarak, Türkiye’de deepfake teknolojisinin doğurabileceği risklere karşı mevcut mevzuatın kısmen muhafaza sağladığı, lakin teknolojik gelişmelere paralel olarak özel bir yasal çerçeveye duyulan gereksinimin giderek daha bariz hale geldiği açıktır.
Türkiye’de de misal bir düzenleme için Avrupa Birliği’nin 2024'te devreye aldığı AI Act üzere, açıkça deepfake içeriklere işaret eden ve bu içeriklerin “etiketlenmesini” zarurî kılan bir çerçeve Türkiye için de yol gösterici olabilir. Ayrıyeten, devlet yetkililerinin ve kurumlarının imaj ve seslerinin, yapay içeriklerle müsaadesiz kullanılmasına karşı “resmî kimlik güvenliği” tarifi yapılarak önemli ölçüde müdafaa sağlanması gündeme alınabilir.
TOPLUMSAL FARKINDALIK VE MEDYA OKURYAZARLIĞI
Hukuki düzenlemelerin yanında en az onlar kadar kıymetli bir sıkıntı de medya okuryazarlığıdır. Toplumun dijital içerikler karşısında sorgulayıcı bir refleks geliştirmesi artık hayati değerdedir. Toplumun, “gördüğüne değil; doğrulanmış olana inanma” refleksi geliştirmesi bireylerin hakikat bilgiye erişmesini sağlayacaktır.
Teknolojik tehditler karşısında sadece devletin değil, toplumun da sorumluluğu vardır. Medya okuryazarlığı eğitimleri, bu alanda umut verici adımlardandır. İlköğretim seviyesinden başlayarak müfredatlara, yapay içerik farkındalığını içeren kısımların eklenmesiyle, genç jenerasyonların dijital dünyada daha şuurlu bireyler olmaları hedeflenmektedir.
TRT, Anadolu Ajansı, RTÜK üzere kurumlarımız da “gerçek ile düzmece içerik nasıl ayırt edilir” temalı eğitim ve içeriklerle bu sürece katkı sağlamaktadır.
SAHTE GERÇEKLİK ÇAĞINDA HAKİKATİ ARAMAK
İletişim çağının en büyük zaferi, bireyin sesini global ölçekte duyurabilmesiydi. Fakat bugün, tıpkı teknolojik imkanlar, bireyin sesini bir oburunun ona ilişkin olmayan sesiyle bastırabiliyor.
Deepfake teknolojisi, gerçeğin ve itimadın sınandığı bir devri beraberinde getirdi. Bu teknolojinin birtakım avantajlar sunduğu ve gerçek kullanıldığında yararlı olabileceği kabul edilmelidir. Örneğin; Mona Lisa’yı, Salvador Dali’yi hayattaymış üzere konuşturabilen kelam konusu görüntüler hakikat formda uygulandığında sanat alanı için olumlu üzere görünürken bu durum, siyasal irtibat açısından son derece yıkıcı sonuçlara sebebiyet verme potansiyeline sahiptir. Deepfake içeriklerin makus niyetli yahut yanlış kullanımı durumunda önemli sıkıntıların ortaya çıkması kaçınılmazdır.
Bu teknolojinin irtibat ortamını tahrip etmesine karşı tedbir almak, hem maddelerle hem de medya etiğiyle mümkündür. Lakin en kıymetlisi, toplumun medya okuryazarlığı seviyesini yükseltmek, “gördüğüne çabucak inanmama” refleksini geliştirmek zorundayız. Dijital teknolojilerin insan hayatını değerli ölçüde değiştirdiği günümüzde klasik medya okuryazarlığının yanında dijital okuryazar olmak değerlidir. Zira gerçek, savunulması gereken bir bedel olarak artık her zamankinden daha kırılgan.
Ülkemizde de kelam konusu tehdide yönelik bir farkındalık gelişmiş; hem dijital altyapının güçlendirilmesi hem de bağlantı siyasetlerinin güncellenmesi yoluyla bu cins akınlara karşı dirençli bir yapı inşa etme istikametinde kararlı adımlar atılmaktadır."